متفورمین و سرطان؛ آیا این داروی دیابت می‌تواند به مقابله با سلول‌های سرطانی کمک کند؟

متفورمین و سرطان؛ آیا این داروی دیابت می‌تواند به مقابله با سلول‌های سرطانی کمک کند؟

متفورمین چیست و چرا در تحقیقات سرطان مورد توجه قرار گرفته است؟

متفورمین دارویی خوراکی از خانواده بی‌گوانیدهاست که عمدتا برای کنترل قند خون در افراد مبتلا به دیابت نوع 2 تجویز می‌شود. این دارو با کاهش تولید گلوکز در کبد و افزایش حساسیت سلول‌ها به انسولین، به تنظیم قند خون کمک می‌کند.

اما دلیل توجه محققان به این دارو فقط اثر آن بر قند خون نیست. متفورمین می‌تواند بر برخی مسیرهای مهم تنظیم انرژی و رشد سلولی تأثیر بگذارد؛ مسیرهایی که در فعالیت و تکثیر سلول‌های سرطانی نیز نقش دارند.

سلول‌های توموری برای رشد و تقسیم سریع، به منابع انرژی و مواد مغذی نیاز دارند. تغییر در متابولیسم گلوکز، فعالیت انسولین و مسیرهای پیام‌رسانی سلولی می‌تواند بر شرایط رشد این سلول‌ها تاثیر بگذارد. همین ارتباط باعث شده است دانشمندان بررسی کنند که آیا دارویی با سابقه مصرف گسترده در دیابت می‌تواند در آینده جایگاهی در درمان‌های کمکی سرطان داشته باشد.

اثرات مثبت متفورمین بر بیماران مبتلا به سرطان چیست؟

مهم‌ترین اثرات احتمالی متفورمین در تحقیقات سرطان به مهار برخی مسیرهای رشد سلولی، تغییر متابولیسم تومور و احتمال افزایش حساسیت سلول‌های سرطانی به درمان مربوط می‌شود. 

1. تاثیر بر رشد و تکثیر سلول‌های سرطانی

یکی از ویژگی‌های سلول‌های سرطانی، توانایی تقسیم و تکثیر کنترل‌نشده است. این سلول‌ها در بسیاری از موارد از مسیرهای متابولیکی متفاوتی برای تأمین انرژی استفاده می‌کنند.

متفورمین با تاثیر بر فعالیت میتوکندری و وضعیت انرژی سلول، می‌تواند شرایط لازم برای ادامه فعالیت برخی مسیرهای رشد را تغییر دهد. در مطالعات آزمایشگاهی، این تغییرات با کاهش تکثیر بعضی سلول‌های توموری همراه بوده‌اند.

البته واکنش همه تومورها به این دارو یکسان نیست. نوع سرطان، ویژگی‌های ژنتیکی سلول، وضعیت متابولیکی بیمار و میزان مواجهه با دارو می‌توانند در نتیجه نهایی نقش داشته باشند.

2. فعال‌سازی مسیر AMPK و کنترل فعالیت سلولی

AMPK یکی از مهم‌ترین تنظیم‌کننده‌های تعادل انرژی در سلول است. این مسیر زمانی فعال می‌شود که سلول با محدودیت انرژی روبه‌رو باشد.

متفورمین از طریق تأثیر بر کمپلکس I زنجیره انتقال الکترون میتوکندری، می‌تواند نسبت AMP به ATP را تغییر دهد و به فعال‌شدن AMPK کمک کند. فعالیت این مسیر ممکن است چند پیامد مهم داشته باشد:

• کاهش فعالیت برخی مسیرهای مرتبط با ساخت پروتئین

• تاثیر بر شرایط متابولیکی موردنیاز برای تکثیر

• محدودشدن سیگنال‌های محرک رشد سلولی

• تغییر مصرف انرژی در سلول

این سازوکار یکی از دلایل اصلی بررسی متفورمین به‌عنوان یک ترکیب دارای ظرفیت ضدتوموری است. بااین‌حال، فعال‌شدن AMPK در محیط آزمایشگاه به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که مصرف معمول دارو در انسان باعث کنترل سرطان می‌شود.

3. مهار مسیر mTOR و تأثیر بر رشد تومور

مسیر mTOR در تنظیم رشد، تقسیم و ساخت پروتئین در سلول‌ها نقش دارد. فعالیت بیش‌ازحد این مسیر در برخی انواع سرطان مشاهده شده است.

متفورمین ممکن است به‌صورت مستقیم یا از طریق فعال‌سازی AMPK، فعالیت mTOR را تحت تأثیر قرار دهد. کاهش فعالیت این مسیر می‌تواند در شرایط آزمایشگاهی، تولید پروتئین و فرایندهای موردنیاز برای رشد بعضی سلول‌های توموری را محدود کند.

اهمیت این موضوع از آن جهت است که mTOR یکی از مسیرهای مورد توجه در توسعه داروهای ضدسرطان محسوب می‌شود. باوجوداین، تاثیر متفورمین بر این مسیر در تمام تومورها یکسان نیست و هنوز مشخص نشده است که این تغییرات در چه گروهی از بیماران به بهبود واقعی پیامدهای درمانی منجر می‌شوند.

4. تاثیر بر انسولین و محیط متابولیکی بدن

انسولین فقط یک هورمون تنظیم‌کننده قند خون نیست؛ بلکه در فرایندهای رشد و پیام‌رسانی سلولی نیز نقش دارد.

در برخی شرایط، مقاومت به انسولین با افزایش سطح انسولین در گردش خون همراه می‌شود. این وضعیت ممکن است از طریق مسیرهای مرتبط با رشد سلولی، بر زیست‌شناسی بعضی تومورها تأثیر بگذارد.

متفورمین با بهبود حساسیت به انسولین و کاهش تولید گلوکز در کبد، می‌تواند به اصلاح بخشی از این وضعیت متابولیکی کمک نماید.

این اثر برای بیمارانی که هم‌زمان به دیابت نوع 2 و سرطان مبتلا هستند اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چرا که کنترل مناسب قند خون می‌تواند بخشی از مراقبت عمومی و مدیریت بیماری‌های همراه باشد.

بااین‌حال، نباید کاهش انسولین را معادل کوچک‌شدن تومور یا افزایش طول عمر بیمار در نظر گرفت. چنین نتیجه‌ای به شواهد بالینی مستقل نیاز دارد.

5. احتمال افزایش حساسیت سلول‌های سرطانی به درمان

یکی دیگر از زمینه‌های تحقیقاتی، بررسی تاثیر متفورمین بر پاسخ سلول‌های سرطانی به شیمی‌درمانی و پرتودرمانی است. برخی مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند که تغییر در متابولیسم انرژی و مسیرهای بقای سلولی ممکن است حساسیت بعضی سلول‌های توموری را به درمان افزایش دهد.

در مرور نظام‌مند منتشرشده در سال 2025 درباره متفورمین به‌عنوان حساس‌کننده به پرتودرمانی، نتایج امیدوارکننده‌ای در بعضی سرطان‌ها گزارش شده است؛ اما نتایج در انواع دیگر سرطان یکسان نبوده و کمبود کارآزمایی‌های بالینی باکیفیت همچنان یک محدودیت مهم محسوب می‌شود.

تحقیقات جدید درباره متفورمین و سرطان

پاسخ علمی این است که نتایج تحقیقات امیدوارکننده‌اند، اما هنوز برای تایید یک اثر درمانی عمومی کافی نیستند. تفاوت میان نتایج مطالعات آزمایشگاهی، بررسی‌های مشاهده‌ای و کارآزمایی‌های تصادفی‌شده در این موضوع اهمیت زیادی دارد.

در سال 2026، یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز بر پایه 19 کارآزمایی تصادفی‌شده و 3502 شرکت‌کننده منتشر شد که اثر افزودن متفورمین به شیمی‌درمانی را بررسی می‌کرد. نتایج این پژوهش نشان داد:

• میزان پاسخ کلی به درمان در تحلیل تجمیعی افزایش داشت.

• بهبود معناداری در بقای کلی بیماران مشاهده نشد.

• بقای بدون پیشرفت بیماری نیز بهبود معناداری نشان نداد.

• در بعضی تحلیل‌های زیرگروهی، نتایج امیدوارکننده‌تری گزارش شد؛ اما این یافته‌ها برای تغییر دستورالعمل‌های درمانی کافی نیستند.

این نتایج نشان می‌دهند که افزایش پاسخ اولیه تومور به درمان الزاما به معنای افزایش طول عمر یا جلوگیری از پیشرفت بیماری نیست.

مطالعه MA.32؛ یک آزمایش مهم درباره سرطان پستان

یکی از مطالعات مهم در این زمینه، کارآزمایی بالینی MA.32 است که نتایج آن در سال 2022 در مجله JAMA منتشر شد.

در این پژوهش، 3649 بیمار مبتلا به سرطان پستان با متفورمین یا دارونما در کنار درمان استاندارد بررسی شدند. شرکت‌کنندگان دیابت نداشتند. برای خرید قطره کولیک پدیابست کلیک کنید.

افزودن متفورمین به درمان استاندارد، بهبود معناداری در بقای بدون بیماری مهاجم ایجاد نکرد. همچنین در جمعیت اصلی مطالعه، افزایش معناداری در بقای کلی مشاهده نشد.

تفاوت اثرات متفورمین در مراحل مختلف تحقیقات سرطان

آیا متفورمین در کنار شیمی‌درمانی قابل استفاده است؟

مصرف هم‌زمان متفورمین و داروهای شیمی‌درمانی باید با بررسی وضعیت بیمار و نظر متخصص انکولوژی انجام شود.

در برخی پژوهش‌ها، ترکیب این دارو با درمان‌های ضدسرطان از نظر افزایش حساسیت تومور به درمان بررسی شده است. بااین‌حال، هنوز شواهد کافی برای تجویز روتین آن به تمام بیماران وجود ندارد. پزشک هنگام تصمیم‌گیری باید چند موضوع را در نظر بگیرد:

• نوع و مرحله سرطان

• رژیم شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی

• وضعیت قند خون و سابقه دیابت

• عملکرد کلیه و کبد

• وضعیت تغذیه و آب بدن

• احتمال تداخل یا تشدید عوارض دارویی

نکته مهم این است که بیمار مبتلا به دیابت نباید فقط به دلیل تشخیص سرطان، متفورمین تجویزشده را خودسرانه قطع کند. از طرف دیگر، فردی که دیابت ندارد نیز نباید برای مقابله با تومور، مصرف این دارو را آغاز کند.

عوارض مصرف متفورمین در بیماران مبتلا به سرطان

متفورمین مانند سایر داروها می‌تواند عوارضی ایجاد کند. این موضوع برای بیماران سرطانی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا برخی عوارض آن ممکن است با مشکلات ناشی از بیماری یا درمان‌های ضدسرطان هم‌پوشانی داشته باشند.

عوارض گوارشی

• تهوع و استفراغ

• اسهال

• درد یا ناراحتی شکمی

• کاهش اشتها

• تغییر حس چشایی

این مشکلات در ابتدای درمان بیشتر دیده می‌شوند و ممکن است با ادامه مصرف کاهش پیدا کنند.

کمبود ویتامین B12

مصرف طولانی‌مدت متفورمین می‌تواند جذب ویتامین B12 را کاهش دهد. این کمبود ممکن است با خستگی، ضعف و گزگز دست‌وپا همراه باشد.

از آنجا که برخی بیماران سرطانی نیز به دلیل تغذیه نامناسب یا درمان‌های دارویی دچار ضعف و خستگی می‌شوند، بررسی سطح این ویتامین در افراد دارای عوامل خطر اهمیت دارد.

اسیدوز لاکتیک؛ عارضه‌ای نادر اما جدی

اسیدوز لاکتیک از عوارض نادر اما خطرناک متفورمین است. احتمال بروز آن در شرایطی مانند اختلال شدید عملکرد کلیه، کم‌آبی شدید، کمبود اکسیژن بافتی و برخی بیماری‌های حاد افزایش می‌یابد.

در صورت بروز ضعف شدید، درد عضلانی، درد شکم، تنفس غیرطبیعی یا خواب‌آلودگی غیرمعمول، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است. برای خرید شامپو پلک و مژه آرگوسول کلیک کنید.

چه بیمارانی باید درباره مصرف متفورمین احتیاط بیشتری داشته باشند؟

بیماران سرطانی ممکن است در طول درمان با تغییراتی در عملکرد کلیه، وضعیت آب بدن، اشتها و شرایط عمومی مواجه شوند. این تغییرات می‌توانند بر ایمنی مصرف متفورمین اثر بگذارند. موارد زیر نیازمند بررسی پزشکی هستند:

• کاهش عملکرد کلیه

• عفونت شدید یا بستری‌شدن

• جراحی و برخی اقدامات درمانی

• کم‌آبی ناشی از اسهال یا استفراغ

• انجام تصویربرداری با ماده حاجب یددار

• اختلالات شدید کبدی یا شرایط همراه با کاهش اکسیژن‌رسانی

در چنین شرایطی ممکن است پزشک بر اساس وضعیت بیمار، مصرف دارو را موقتا متوقف یا برنامه درمانی را تغییر دهد. برای خرید قرص نوروفورس کلیک کنید.

سخن پایانی

متفورمین یکی از داروهایی است که در سال‌های اخیر از زاویه‌ای فراتر از کنترل دیابت مورد بررسی قرار گرفته است. تاثیر آن بر مسیرهای AMPK و mTOR، تنظیم متابولیسم سلولی و احتمال تغییر پاسخ تومورها به درمان، زمینه‌های مهمی برای ادامه تحقیقات علمی هستند.

بااین‌حال، یک تفاوت اساسی را نباید نادیده گرفت؛ نتایج امیدوارکننده آزمایشگاهی و برخی تحلیل‌های آماری هنوز به معنای اثبات افزایش طول عمر بیماران یا درمان قطعی تومورها نیستند. حتی کارآزمایی بزرگی مانند MA.32 نیز نتوانست بهبود معناداری در پیامد اصلی درمان سرطان پستان نشان دهد.

سوالات متداول

آیا متفورمین سلول‌های سرطانی را از بین می‌برد؟

در برخی مطالعات آزمایشگاهی، متفورمین باعث کاهش رشد یا افزایش مرگ سلول‌های توموری شده است؛ اما این اثر هنوز به‌عنوان یک درمان اثبات‌شده در بیماران سرطانی شناخته نمی‌شود.

آیا افراد مبتلا به سرطان پستان می‌توانند متفورمین مصرف کنند؟

بله، بیمارانی که به دیابت نوع 2 مبتلا هستند ممکن است با تجویز پزشک از این دارو استفاده کنند؛ اما مصرف آن صرفاً برای درمان سرطان پستان توصیه نمی‌شود.

آیا متفورمین همراه شیمی‌درمانی خطرناک است؟

مصرف هم‌زمان لزوما ممنوع نیست، اما باید با توجه به نوع داروهای ضدسرطان، عملکرد کلیه، وضعیت تغذیه و شرایط عمومی بیمار بررسی شود.

آیا متفورمین احتمال عود سرطان را کاهش می‌دهد؟

هنوز شواهد کافی برای اثبات کاهش عمومی احتمال عود وجود ندارد. مطالعات بالینی در برخی سرطان‌ها نتایج مثبت و در برخی دیگر نتایج خنثی گزارش کرده‌اند.

آیا افراد سالم برای پیشگیری از سرطان متفورمین بخورند؟

خیر. مصرف این دارو برای پیشگیری از سرطان در افراد فاقد اندیکاسیون پزشکی توصیه نمی‌شود و می‌تواند فرد را در معرض عوارض غیرضروری قرار دهد.

منبع:

pmc.ncbi.nlm.nih.gov